SÜLEYMAN ÖZDEK

Dersimi coğrafyada Khalo Gağan

Viyana – “Khal Gağan” ya da “Khal Khek” (İhtiyar Adam), Dersim coğrafyasında (Sivas, Tunceli, Erzincan, Bingöl, Muş) Alevi-Kırmanclar tarafından kutlanan,  kent koşullarında kısmen unutulsa da günümüze kadar gelebilmiş eski bir gelenektir. Aynı zamanda bu aya adını da veren “Gağan”, Aralık’ın 3. haftasında başlar, Ocak’ın ilk haftasına kadar devam eder. Bu dönemde lokmalar pişerilir, üç gün devam eden oruçlar tutulur. 

“Gağan” kelimesinin kökenine ilişkin net bir bilgi olmasa da Zazaki/Kırmancki’de yılın son, kış mevsimin ise ilk ayına verilen bu isimdir. Bunun araştırılıp açığa çıkarılmasını dilbilimcilerine bırakıp, geleneğin yaşanmasına ve yaşatılmasına geçelim.

Her şeyden önce bu bir şenlik, bayram niteliğinde olan kutlamadır. Bu kutlamada görev alanların karakterlerini kısaca anlatalım.

Üç ana karakter vardır. Her üçü de kendini tanınmayacak derecede, giysi ve kostümlerle özenle kamufle ederler.

Khal: Kırmancki/Zazaki’de “yaşlı”, “eski” anlamına gelen “Khal”, eskiyi ya da geçip gitmekte olanı temsil eder. Değişimin doğal yasası aralıksız işlediği için, devrini dolduran, yerini dinamik olana bırakacaktır. Beyaz yünden sakal ve bıyık takılır, yerel giysiler giydirilip tanınmayacak bir hale sokulur. Sakallı, olgun, yaşlı elinde bastonu ile bir ihtiyardır canlandırılacak olan. 

Fadik: Khal’ın eşi olan Fadik’i, yine köyün erkeklerinden biri canlandırır. Tanınmaması için, sadece gözleri dışarıda bırakılacak şekilde, etek ve eşarp giydirilir. Fadik, Khal’ın eşidir ama ondan çok gençtir; hayatın tazeliğini, devamlılığını, başlayacak zor kış günlerinden çıkışın umudunu, gelen yeni yılı temsil eder. Elinde “reştıke” denilen kirmani taşır ve onunla gelelecek zamana hamaklar hazırlamaktadır! 

Arap: Yüzü tava kömürüyle boyanmış köyün erkeklerinden bir diğeri; çalışmayı, emeği ve sadakatı, üzerine aldığı görevi yapan insanı canlandırır. Elinde uzunca asa (sopa), şenlikte hoyratlık yapanları uzaklaştıran, engelleyen bir karakterdir. 

Köyde veya mahallede bu rolleri üstlenenler, canlandıracakları karakterlere göre hazırlıklarını tamamladıktan sonra, cura veya bağlama çalan biri eşliğinde evleri ziyaret ederek, “Gağanê sıma bımbarek bo”, “Gağan amo xêre amo” (Gağanınız kutlu olsun, Gağan gelmiş hoş gelmiş) dilekleriyle selamlarlar.

Bu ev ziyaretleri sürdükçe, üçlünün peşine takılan insanlar da çoğalır ve bir kalabalık oluşur. Bu sayede, tören şenlik ve bayram havasında devam eder. Yanı sıra yaşlı ve hasta insanlar ziyaret edilerek, varsa bir ihtiyaçları köyün gençleri yardımcı olmak için görev bölüşümü yaparlar. 

Bu ev ziyaretleri ve dolaşma sırasında gençler Fadik’i kaçırmaya çalışır, Arap asasıyla onları uzaklaştırmaya çalışır. Bütün bu hengamede Khal’ın bayıldığı olur, eşi Fadik tarafından güçlükle ayıltılır vs.

Evlerden bızıke, pisare (yağlı ekmek) gibi pişirilmiş yiyecekler; ceviz gibi kuru yemiş ile çeşitli meyveler ve diğer gıdalar toplana toplana, köyün büyük bir evinde veya varsa köy odasında bir araya gelinir. Bir tarafta şenlik devam ederken toplanan gıdaların bir kısmı pişirilir ve yenir. Kalanlar da ihtiyacı olan hanelere verilir.

Bu kutlamalar gece boyunca devam eder. Genç Fadik’e çevredekilerin sataşmaları devam eder. Cura, bağlama eşliğinde oynan oyunlar tüm coşkusuyla sürerken, “Verva Areyi” denilen karşılama halayı ile doruğa çıkar.

Eski bir Dersim Alevi-Kızılbaş geleneği olan Khalo Gağan, bir paylaşım törenidir aynı zamanda. Çünkü rızık ortaktır, zorluklar ancak birlikte aşılır. Kışın zor günlerine girerken yardıma ihtiyacı olan yoksul aileler ve çocukları mutlu etme, dayanışma, paylaşım; eskiyi uğurlarken yeni yıla neşeli bir şekilde yeni yıla umutla başlangıç yapma amacı taşır.

s.ozdek@gmx.at

Vielleicht gefällt dir auch